Wednesday, December 9, 2015

"How to be more Successful by Creating Habits". The Power of Habit by Charles Duhig.

Hello everyone and welcome to my another book review series. What I want to talk about today is the book titled” The Power of Habit” why we do what we do and how to change it, by Charles Duhigg.

This is actually one of those books that has influenced my life massively and helped me to become the person I am today. So I wanted to share with you some of the most important things that I’ve learned from this book.

What is Habit?

So first lets start with how habits are created. Habits are part of our brains activity to help sustain the energy and efficiency of our daily activities because when habits are acquired a person does not need to engage in self-analysis when undertaking a routine task. The process by which certain behaviours become automatic is what we call habit formation.

Now we can roughly divide habits into two types. Good habits and Bad habits. Some habits can help us enjoy a more productive life such as reading a book a day, waking up early and going to the gym while others may destroy our lives by damaging our productivity and performance such as smoking, consuming fast food, alcohol addiction and constant procrastination.

Habit Loop

Three primary factors are the reason for the Habit creation, what Duhigg calls the Habit Loop. They are the Cue, The Routine and the Reward.  The cue is a trigger that tells your brain to go to automatic mode in which habit to deploys. Next is the routine, which can be physical, or mental or emotional. Lastly is reward, which helps your brain to figure out if this particular loop is worth remembering for the future. Overtime as this habit loop cue routine reward becomes more automatic and the connection between cue and the reward creates a strong sense of anticipation, which is called craving.

Eventually a habit comes force and your brain stops working so hard. Craving feeds the habit loop. Habits create neurological cravings as we associate cues for rewards as subconscious craving emerges that starts the loop. Craving follows a two-step process. One, the brain identifies the simple and obvious cue and two the brain anticipates to find rewards. The habit emerges when you see the cue as craving emerges instantaneously. Once the craving exists you will act automatically whether good habits or bad habits. The neurological process is the same. That’s why breaking bad habits is difficult.

For example if you want to develop the habit of exercising in the morning. It is a good idea to have your exercise shoes near your bed that wherever you are going to see them right when you get up and put them on and let that cue trigger the routine of you go out the door and experience the reward of the endorphins or the feeling of energized, celebrate that reward maybe give you a healthy treat to bootstrap your brain that these rewards are real, the rewards that you genuinely enjoy.

So fro me personally, when I get up in the morning I meditate I do my morning routine and then I’ve got the most important thing that I have to do on that particular time right there on my desk. It is the only thing on my desk. That’s a cue for me. That cue is planned the night before so that the exposure to that cue may trigger the emotion of taking action towards that particular goal.

How to change bad Habits

The main thing I got from the whole book was that if you are aware of the cue and reward and you just change the routine, then you are more likely to create new habits and change your old habits.

In order to change the old habit, you have to notice what cues you have that trigger the particular negative habit and try to avoid it. Or another effective way of getting rid of bad habits is by simply changing or replacing the routine while keeping the cue and reward the same, with a new one for a period of time just enough to associate that cue and reward with the new habit that will help to make your life better. 

Now in order to effectively change the old bad habits our brains require a belief that they can make it. The replacement habits only become durable new behaviours by something else, something powerful such as groups and shared experiences. A community creates belief. Effective change happens when people come together to help one another change. For habit to change people must belief it will change for that help people must believe change is possible and that helps with the help of groups.

Keystone Habit

Duhigg explains in his books how major companies such as Mc Donald’s, Procter and Gamble Starbucks and many others used habit creation into their advantage in order to effectively market their products and secure their top place in the highly competitive market. So those of you who are interested in marketing or thinking of creating your own company make sure you find this book and read it because it should be very useful for you.

The successful companies apply the keystone habit principle. For instance morning accountability check inns to ensure your team members have what they need to overcome obstacles. That keystone habit and regular conversation become embedded to your organisational culture. This principle can be applied as to the companies and to the individuals as well. The research has shown simply by initiating an exercise routine people eating better, resting better, taking better care of themselves simply by initiating an exercise routine. In the morning if you wake up and eat healthy you will be more likely to eat healthy through the day. 


Willpower is identified in studies as single most important factor in success. The best way to strengthen the willpower is to make a habit of it. Willpower is both a learnable skill and a muscle. It gets tired as it works harder so there is less power left over for other things. That’s why productivity experts recommend tackling the hardest tasks or the most creative ones first each day if you can or tidiest routine tasks can follow.

According to the research’s willpower has the single biggest correlate with success.  Willpower out predicts almost everything for what ever it is you wanna achieve in your life. The fact that will power out predicts IQ by a factor of two for academic performance. You can take two kids with one higher level of IQ and another higher willpower and try to predict who’s academic performance is going to be higher, then the one with higher or stronger willpower will be twice more likely to achieve better results in their academic performance. Therefore If you want to succeed in the so called long run you should work on and cultivate your willpower as well.


So make sure you follow those three steps of building new habits by controlling the cue, routine and ritual or by slightly changing the ritual while keeping the cue and reward the same if you want to replace your old bad habit into a new one.  Don’t forget about identifying your keystone habit, which is the essential catalyst of your positive habits and successful performance, which we mentioned in this case as exercising or going to the gym as you call it. And lastly make sure you practise and strengthening your willpower by constantly working on improving yourself and creating a better version of yourself.

Saturday, October 24, 2015

Review of the book Aleph by Paulo Coelho

I decided to start a new column in my blog, as from now on I plan to share the summaries and my views on the books that I finish reading. By doing so I believe it will encourage me to spend more time on reading and finish at least one book a week and give the reader insight on what to expect from the books.

A quick review of the book titled "Aleph" by Paulo Coelho that I just finished reading. The story seems to be about the real life story of author himself in his journey of finding his place at his kingdom. In order to do so he needs to be forgiven for his sins that he has committed in his previous lives. At this stage author’s spiritual beliefs and religious views are revealed as he sees himself as a priest who used to take part in trails of women accused in witchcrafty by Orthodox Church in his previous life. In order to fill the emptiness of his soul and reacquire his inner kingdom Paulo takes a journey to Russia and along the way on Trans Siberian train he is overwhelmed by the company of the Turkish girl Hilal. She is a stubborn and ambitious girl who makes her way through all the obstacles to join the group Paulo is traveling with. She is also the person who needs to forgive Paulo as she was the one who was executed because of her love to Paulo in their previous life. The story is highly focused on the spiritual beliefs of the author and his views about reincarnation as well as the elements of suffering and need for forgiveness in Christianity is widely portrayed.

 To conclude, I would rate this book maximum 3 out of 5 as it seems author did his best to make not so exciting storyline as interesting as possible. In addition the first chapters seem to be more attractive as the story starts with Paulo’s conversation with his mentor J. who is guiding him in his personal development path. However, along the journey this focus slides from the personal development to mind penetrating subjective views of author on various issues such as reincarnation, good and bad, happiness and etc. which makes it a bit skeptical for the reader to agree with him in all occasions. In addition the character of the main hero portrays sometimes egotistic and selfish traits from the conversations with people around him of an arrogant writer who thinks as of himself as the center of the universe.

Saturday, January 10, 2015


SOAS University of London


Açar sözlər: Dağlıq Qarabağ münaqişəsi, Cənubi Qafqaz, təhlükəsizlik, Ermənistan, Azərbaycan
Ключевые слова: Нагорно-карабахский конфликт, Южный Кавказ, безопасность, Армения, Азербайджан
Keywords: Nagorno-Karabakh conflict, South Caucasus, Security, Armenia, Azerbaijan

Multiple armed conflicts emerged among post-Soviet states following the collapse of the USSR. The South Caucasus states of Armenia, Azerbaijan and Georgia remain critically affected by these conflicts. While these conflicts remain semi-dormant for now, there are no guarantees that these “frozen conflicts” will not erupt. This poses a serious threat to the sovereignty, security and economic development of the region. This paper tackles the question of why the twenty-year negotiation process in the Nagorno-Karabakh (NK) conflict has failed to deliver a peaceful resolution and what can be done about it. It gives an overall idea of the security, social and political situation in the South Caucasus and examines the interests of the main actors in the region. The paper further assesses the negotiation process, explains the major obstacles preventing the reconciliation process and develops recommendations for a possible resolution to the conflict.
The dispute over Nagorno-Karabakh erupted into violence in 1988 as a result of a referendum that declared the region independent from Azerbaijan (1). Azerbaijan did not recognize the legitimacy of this referendum because the Azerbaijani population neither participated nor had a voice in this vote. The war escalated until both sides reached a ceasefire agreement called the “Bishkek protocol” in May 12, 1994. The consequences from the conflict were devastating: approximately 30,000 people died and about 1,000,000 Azerbaijanis were displaced from their homes (2). The conflict resulted in the occupation of 20% of Azerbaijani territory as Armenian forces occupied not only Nagorno-Karabakh, but also seven adjacent regions. The UN Security Council passed four resolutions on the Nagorno-Karabakh conflict (822, 853, 874, 884(3)) demanding the immediate release of Azerbaijan’s occupied territories, emphasizing the right of IDPs to return to their former homes. The UN General Assembly recognized the territorial integrity of Azerbaijan and repeated the demand for withdrawal of armed forces from the occupied territories in March 2009. But, unfortunately, neither the four resolutions of the Security Council nor the demands of the General Assembly have been implemented. Some officials, such as former US ambassador to Azerbaijan Matthew Bryza, argue that countries sometimes do not act on Security Council resolutions, as there is no enforcement mechanism (4).
This conflict is a clash between the principle of self-determination of nations and the territorial integrity principle of states, both of which are included as fundamental human rights in the charter of the United Nations. The Armenian side argues that the Armenian population of Nagorno-Karabakh (NK) has the right of self-determination under the UN Declaration on the Rights of Indigenous Peoples, Article 3 and provides three supporting arguments (5):  NK declared its independence (02.09.1991) before the Azerbaijan Republic (18.10.1991); Azerbaijan refused to be a successor to the Soviet Union, so it cannot claim its borders under the Soviet Union; and all principles of international law are equal and no principle can be prioritized over another. Therefore, the principle of territorial integrity cannot be overridden by the self-determination principle. Meanwhile, the Azerbaijani side makes a strong point through its claim that the Armenian population of Nagorno-Karabakh has already used its right to self-determination (1923) and decided to stay under the rule of Azerbaijan SSR (6), and that Azerbaijan’s territorial integrity has been violated under the “UN Declaration on the Rights of Indigenous Peoples” article 46.1. Nothing in this declaration “may be interpreted as implying for any state, people, group or person any right to engage in any activity or to perform any act contrary to the Charter of the United Nations” (7).
The leaders from both sides have met several times to derive a peaceful solution to the conflict. For example, the OSCE Lisbon Summit (1996) laid out basic principles for the resolution of the conflict (8). These stipulate the political status of NK; the withdrawal of the Armenian forces from the occupied Azerbaijani territories; security guarantees for Karabakh and Armenia in case the occupied territories are returned; and the return and resettlement of the Azerbaijani IDPs. These four issues are at the core of the “Madrid principles,” the main framework for the peace process led by the Minsk Group (9).
Despite the many efforts to peacefully resolve the conflict, agreement has remained elusive. Speculation suggests influence from third parties, interested in maintaining the current status quo, may be involved. The armed attack on the Armenian parliament, October 27, 1999, is sometimes offered as evidence for this conjecture (10). A group of five armed men killed the two de-facto decision-makers in Armeina’s political leadership - Prime Minister Vazgen Sargsyan and the Parliament Speaker Karen Demirchyan. While some argue that the killings resulted from an internal power struggle, others suggest that Russian Special Services instigated this terrorist attack to undermine the peace agreement, which was about to be signed at the Istanbul summit of the OSCE (11). Such suspicions appear to be well grounded. Russia’s actions in the region are based on historic colonialist claims and preference for weak neighbors willing to follow Russia’s interests. The emergence of its close neighbor, Azerbaijan, as a major international energy supplier setting its foreign policy independent of Russia, while forging closer economic ties to Europe and the US presents Moscow with security concerns.
Given this impasse, an obvious question must be asked: what is necessary to achieve a peaceful resolution to the conflict considering the geopolitical situation in the South Caucasus? The conflicting parties believe that alliances with external actors are necessary in the event of renewed hostilities. Both Armenians and Azerbaijanis are continuously trying to expand their military capability, inciting the other to react accordingly. This creates an “arms race” that, inevitably, results in further destabilization of the region (12). Mediators since 1994 have attempted to induce each side to accept concessions, but unfortunately, little tangible progress has been made.
In order to understand the complexity of the Nagorno-Karabakh conflict one has to examine the interests of the region’s major influential actors. External actors can be categorized into two main groups: those interested in keeping the current status quo (Russia, Iran and the US), and actors interested in cooperation and peaceful resolution (Turkey, the EU, and Georgia).
As co-chair of the OSCE Minsk Group, Russia has direct influence in the conflict resolution process. Russia’s position is clearly ambiguous given its direct involvement in the conflict as a security provider for Armenia. The close partnership with Armenia enables Russia to have a strong strategic foothold in the Caucasus and strengthens its position as the most powerful actor in the region when compared to its main rivals ‑ Turkey and Iran. As a security guarantor of Armenia, Russia still maintains its military bases in the country. The peaceful resolution of the conflict is not favorable for Russia, as peace would facilitate Armenia’s economic cooperation with Azerbaijan, which would eventually weaken Russia’s foothold in the region and damage its influence on Armenia.
The US, another co-chair of the Minsk Group, has limited interest in changing the status quo because of its disinterest in confronting Russia over regional matters (not with standing the current Ukrainian situation). Friedman (2011), in his book The Next Decade, argues that the US is ready to “turn a blind eye” to the Caucasus in return for Russia’s concession in Central Asia and to gain more leverage over its troubles with Iran. Therefore, the Nagorno-Karabakh conflict remains a matter of peripheral interest for the US (13).
Iran is another actor willing to maintain the status quo. Although also an Islamic state, its geopolitical and geostrategic interests places it as one of Armenia’s key supporters in the Nagorno-Karabakh dispute. The government of Iran sees the existence of the Azerbaijan Republic as a potential threat to its own security. With more than 30 million ethnic Azerbaijanis living in the Islamic Republic of Iran (14), a strong Azerbaijan taking a leading role in the region could potentially evoke an ethnic movement inside Iran, which could be considered a serious challenge to the national security of the State of Iran (15).
Turkey, however and unlike Russia or Iran, does not need to use the conflict to maintain its regional influence. With its active involvement in multiple international energy projects and large investments in the region’s economy its position as a major player in the Caucasus is secure. Peaceful resolution of the conflict and a more stable region is best for Turkey’s economic and security interests.
The EU and Georgia are also interested in a peaceful resolution to the conflict because of their own close involvement in regional energy projects, such as the Baku-Tbilisi-Ceyhan pipeline, which decreases Europe’s dependence on Russian oil and gas. In addition to cooperative economic projects, Georgia also suffers from conflicts with Russia. Georgia’s attempt to liberate territories resulted in a five-day Georgian-Russian war (August 2008), which triggered a de-facto invasion of Georgia by Russia. Therefore, Georgia hopes to see Russia’s regional influence diminish with a resolution to the Karabakh conflict, which would further serve Georgia’s own territorial interests.
In addition to the external actors’ interests concerning the status quo, it is argued that the conflict further remains “frozen” as the governments of Armenia and Azerbaijan have little real interest in concluding the negotiation process. The political elites in both countries continue to use the conflict for their partisan gains. The conflict is used effectively as an excuse for perceived shortcomings in each nation’s government, the lack of democratic progress, and constraints on freedom of expression. Such reticence to reach resolution is exhibited too by OSCE Minsk group members. As the co-chairs themselves include parties interested in maintaining the status quo, the OSCE Minsk group cannot fulfill its responsibilities as an effective mediator in the resolution process.
A new approach is required to resolve the Nagorno-Karabakh conflict. After twenty years of unproductive negotiations regional democratization, economic cooperation and integration remain nascent.  If we evaluate the negotiation process with focus on the main dispute we can conclude that there is actually one particular issue over which both sides cannot agree. This is the legal status of Nagorno-Karabakh. Azerbaijan accepts Nagorno-Karabakh as constituent of its own territorial integrity. Armenia, however, recognizes the region as an independent state or a part of the Armenian Republic. Unable to reach Agreement over the legal status of the region is the key to a peaceful resolution of the conflict. Only after the legal status of the region has been established will the processes of regional cooperation and integration, and nonviolent Caucasian identity construction, take place and lasting peace and stability have a chance in the region.


1.De Waal, T. (2003). Black Garden: Armenia and Azerbaijan through Peace and War. New York University Press.
2. Croissant, M.P. (1998). The Armenian-Azerbaijani Conflict - Causes and Implications. Westport CT: Praeger Publishers.
3. Resolution 822 (1993, April 30); Resolution 853 (1993, July 29); Resolution 874 (1993, October 14); Resolution 884 (1993, November 12). Retrieved from [Accessed on September 4, 2014]
4. Matthew Bryza: “The United Nations has no mechanism to enforce Karabakh resolution” (2014, August 25). Retrieved from [Accessed on September 12, 2014]
5. United Nations Declaration on the Rights of Indigenous Peoples (2007, September 13). Retrieved from  [Accessed on September 4, 2014]
6. The Nagorno-Karabakh Autonomous Oblast of the Azerbaijan SSR. Retrieved from [Accessed on September 4, 2014]
7. United Nations Declaration on the Rights of Indigenous Peoples (2007, September 13). Article 46.1, p.14. Retrieved from [Accessed on September 4, 2014]
8. Lisbon Document (1996). Retrieved from [Accessed on September 10 2014]
9. Statement by the OSCE Minsk Group Co-Chair countries (2009, July 10). Retrieved from [Accessed on September 11, 2014]
10. Armenia's prime minister killed in parliament shooting [Accessed on 1999, October 27] Retrieved from [Accessed on September 4, 2014]
11. Monaghan, Andrew; Plater Zyberk, Henry (22 May 2007). Misunderstanding Russia: Alexander Litvinenko. [Accessed on September 5, 2014]
12. Posen, Barry (Spring 1993). The Security Dilemma and Ethnic Conflict. Survival, 35, 1, pp.27-47. Retrieved from [Accessed on September 5, 2014]
13. Friedman, G. (2011). The Next Decade.  New York: Random House Inc
14. Southern Azerbaijan (2008, March 25). Retrieved from [Accessed on September 11, 2014]
15. Keskin, A. (2013, Aprel 28). Iran exaggerating problem with Azerbaijan as distraction. Retrieved from [Accessed on September 11, 2014]
16. Chorbajian, L., Donabedian, P., Mutafian C. (1994) The Caucasian Knot. The History and Geo-Politics of Nagorno-Karabagh. London: Zed Books Ltd
17. Hovhannisyan, N. (1999) The Karabakh Problem. Factors, Criteria, Variants of Solution. Yerevan: Zangak
18. Johannes, R. (2008) The Nagorno-Karabakh Conflict between Armenia and Azerbaijan. A Brief  Historical Outline. Berlin: Verlag Dr. Köster
19. Kruger, H. (2009) The Nagorno-Karabakh Conflict: A Legal Analysis, published by Springer, Berlin, Heidelberg
20. The Armenia – İran Relationship. Strategic implication for security in the South Caucasus Region (2013, January 17). Retrieved from [Accessed on September 11, 2014]
21. United Nations Declaration on the Rights of Indigenous Peoples (2007, September 13). Retrieved from [Accessed on September 4, 2014]

London SOAS Universiteti


Məqalədə Dağlıq Qarabağ münaqişəsinin meydana çıxma səbəbləri, regiona təsiri mə­sələlərindən bəhs olunur. Göstərilir ki, münaqişə xarakterinə görə, ilk baxışdan göründüyü kimi sadəcə etnik münaqişə deyil, geopolitik münaqişədir və bu səbəbdən də həllinə nail ol­maq bir o qədər də asan deyil. Bundan əlavə, məqalədə münaqişəyə münasibətdə beynəlxalq təşkilatların mövqeyi nəzərdən keçirilir. BMT Təhlükəsizlik Şurasının qətnamələri, ATƏT-in Minsk qrupunun həmsədrlərinin fəaliyyəti haqda məlumat verilir və onların nəticəsiz qalması səbəblərinin araşdırılmasına cəhd edilir. Həmçinin ayrı-ayrılıqda region dövlətlərinin, ABŞ-ın və Avropa Birliyinin münasibəti məsələləri işıqlandırılır. Göstərilir ki, Dağlıq Qarabağ münaqişəsi yalnız Azərbaycan və Ermənistan Respublikalarının deyil, bütünlükdə regionun inkişafını ləngidir, həmçinin bütünlükdə regionun təhlükəsizliyinə hədədir. 

Унивеситет SOAS (Лондон)


            В статье рассказывается о причинах и влияние Нагорно-Карабахского конфликта на ситуацию в регионе. Указывается, что этот конфликт по своему характеру не только этнический, а геополитический конфликт, что и осложняет процесс ее решения. В статье также рассматривается позиция международных организаций к конфликту. Рассказывается о постановлениях Совета Безопасности ООН, расследуется деятель­ность сопредседателей Минской группы ОБСЕ, делается попытка выявления причин о безрезультатности их деятельности. Также в отдельности рассматривается позиция США, ЕС и региональных государств в отношении к конфликту. Указывается, что Нагорно-Карабахский конфликт не только тормозит развитие на Южном Кавказе, а также является угрозой безопасности всего региона.

            Rəyçilər: t.e.n.A.R.Göyüşov, t.e.d.P.Q.Darabadi
            Bakı Dövlət Universiteti Türk xalqları tarixi kafedrasının 2 dekabr 2014-cü il tarixli iclasının qərarı ilə çapa məsləhət görülmüşdür (pr.№3).

Monday, May 20, 2013



Açar sözlər: Yeni dünya düzəni, Mərkəzi Asiya, dünya dövlətləri, geosiyasət, maraqlar
Ключевые слова: Новый мировой порядок, Центральная Азия, мировые державы, геополитика, интересы
Keywords: New world order, Central Asia, world states, geopolitical, interests

SSRİ-nin dağılması, digər ittifaq respublikaları ilə birlikdə Qazaxıstan, Qırğızıstan, Özbəkistan, Türkmənistan və Tacikistanın da müstəqillik əldə etməsi ilə dünyanın siyasi xəritəsində baş verən dəyişikliklər Mərkəzi Asiya regionunda bir qədər əvvəlki dövrdən tamamilə fərqli yeni geosiyasi vəziyyətin formalaşmasına səbəb oldu. Həyata keçirilməsinə XVIII əsrdən başlanmış və XIX əsrin sonunda başa çatdırılmış, Rusiya tarixçilərinin bir qisminin “imperiyanın xarici sərhədlərinin formalaşmasının başa catması” kimi qələmə verməyə çalışdıqları hadisələr nəticəsində region Rusiyanın nüfuz dairəsinə daxil edildi. 1917-ci ildə Rusiyada monarxiyanın devrilməsindən sonra hakimiyyətə gələn bolşeviklərin millətlərə “öz müqəddəratlarını təyin etmə hüququ” verəcəkləri haqda vədlərinə baxmayaraq, 1917 - 1922-ci illərdə bu dəfə də sovet Rusiyası regionun ikinci işğalını gerçəkləşdirdi. Və beləliklə, 1991-ci ildə SSRİ-nin dağılmasına qədər Mərkəzi Asiya regionu dünya dövlətləri üçün bağlı regiona, ümumiyyətlə hər cür geosiyasətdən uzaq bir əyalətə çevrildi. 1991-ci ildə SSRİ-nin dağılması ilə isə onun bu mahiyyətində dəyişikliklər baş verməyə başladı, region böyük dünya dövlətlərinin maraqlarının kəsişdiyi mühüm mərkəzlərdən biri oldu. Amerikalı politoloq Z.Bjezinski ele hesab edir ki, bütünlükdə Avrasiya regionuna təsir imkanlarına görə Mərkəzi Asiya regionu Qafqaz və Əfqanıstanla birlikdə “Avrasiya Balkanları” hesab oluna bilər (1, s.161-195). Belə ki, əslində bütün dünyada qüvvələr balansının necə olmasına Mərkəzi Asiya dövlətlərində hadisələrin hansı istiqamətdə inkişaf etməsinin əhəmiyyətli dərəcədə təsiri ola bilir. Öz növbəsində, dünyanın aparıcı dövlətlərinin, həmçinin region dövlətlərinin xarici siyasət fəaliyyətləri Mərkəzi Asiyada baş verən proseslərə təsir edən mühüm amillərdən biridir. Hazırki məqalədə dünyanın böyük dövlətlərinin Mərkəzi Asiya regionunda maraqları, həmçinin Mərkəzi Asiya dövlətlərinin özlərinin maraqları və bu maraqların təmin olunması istiqamətində fəaliyyətləri nəzərdən keçiriləcək.
XX əsrin 90-cı illərinin əvvəllərində müstəqilliklərini yeni əldə etmiş Mərkəzi Asiya dövlətləri beynəlxalq münasibətlər sistemində öz yerlərini müəyyənləşdirərkən 3 müxtəlif istiqamət qarşısında qalmış oldular. Bunlar: Rusiya istiqaməti, Mərkəzi Asiya istiqaməti və xarici istiqamət idi. Rusiya istiqaməti Mərkəzi Asiya dövlətlərinin keçmiş Sovet İttifaqı çərçivəsində birliyini və gələcəkdə onların Rusiya ilə əməkdaşlığını; Mərkəzi Asiya istiqaməti xalqların mədəni və etnik ümumiliyi əsasında regional birliyini və inteqrasiyasını; xarici istiqamət isə Mərkəzi Asiya dövlətlərinin geniş xarici siyasət fəaliyyəti seçimini və onların dünyanın digər dövlətləri və regionları ilə münasibətlərini nəzərdə tuturdu. İlk vaxtlarda müstəqillik abu-havasını yeni yaşamağa başlayan region dövlətlərinin əksəriyyəti Rusiya istiqamətindən imtina etdilər. Bu dövrdə Rusiya dövləti özü də daha çox daxili problemlərinin (siyasi hakimiyyətin möhkəmləndirilməsi, iqtisadi islahatların keçirilməsi və s.) həlli istiqamətində fəaliyyətə daha çox diqqət yetirməyə məcbur olmuşdu. İkinci istiqamət olan Mərkəzi Asiya regional birliyi ideyası da özünü tam olaraq döğrultmadı. Belə ki, region dövlətlərinin bu birlikdə yeri və rolu məsələlərinin müəyyənləşdirilməsində kəskin fikir ayrılığı özünü göstərdi. Və nəhayət, üçüncü – xarici istiqamət. Bu istiqamət Mərkəzi Asiya dövlətlərinin geniş xarici siyasət fəaliyyəti seçimini, onların dünyanın digər dövlətləri və regionları ilə münasibətlər qura bilmə imkanlarını nəzərdə tuturdu. Siyasi müstəqilliyin hər bir dövlətə özünün maraqlarından çıxış edərək müstəqil şəkildə xarici siyasət prioritetlərini müəyyənləşdirməsinə imkan verəcəyinə ümid edən Mərkəzi Asiya dövlətləri bu istiqamətə üstünlük verdiklərini bildirdilər. Lakin eyni zamanda, hər bir dövlətin xarici siyasət prioritetlərində müəyyən fərqliliklər də özünü göstərirdi. Bəzi dövlətlər xalqlarının dini-mənəvi ümumiliklərinə əsaslanaraq İslam dövlətləri ilə əməkdaşlığı ön plana cəkdilər (Özbəkistan, Tacikistan), digərləri Sakit okean regionu ölkələrinin iqtisadi inkişaf və nailiyyətlərini daha cəlbedeci hesab etdilər (Qazaxıstan, Türkmənistan), üçüncülər isə maliyyə yardımına böyük ümid bəslədikləri dünyəvi Qərb ölkələrinə (Qırğızıstan) istiqamət göturdülər (2, s.255, s.263, s.268; 3, s.83, s.92, s.101-102).
Ümumiyyətlə, SSRİ-nin dağılmasından sonra həm Mərkəzi Asiyada, həm də onun hüdudlarından kənarda çoxları belə hesab edirdilər ki, bu dövlətlərin gələcək inkisaf yollarının seçilməsində İslam amili mühüm rol oynayacaq. Belə ehtimallar eşidilməyə başlanmışdı ki, Mərkəzi Asiyada Türkiyənin “dünyəvi İslam”ı ilə İranın “radikal İslam”ı arasında kəskin mübarizə olacaq. Lakin bu ehtimallar özünü doğrultmadı. Bu isə öz növbəsində digər bir fikri bir daha təsdiq etdi: geopolitika beynəlxalq münasibətlər sistemində mühüm rol oynayır, yəni ölkələrin fiziki coğrafiyası, yerləşdikləri coğrafi məkan onların digər dövlətlərlə siyasi, iqtisadi və digər əlaqələrinin qurulmasında daha çox önəm verilən amillərdir, nəinki etnik, yaxud dini, mədəni yaxınlıq.
Okeanlardan və sahilboyu dövlətlərdən uzaqda yerləşməsi Mərkəzi Asiyanı heç də qlobal problemlərdən də uzaqlaşdıra bilmir. Mərkəzi Asiya regionunda cərəyan edən hadisələrə təsir edən əsas amillərdən biri dünyanın aparıcı dövlətlərinin regiondakı xarici siyasət fəaliyyətinin aktivliyidir. Mərkəzi Asiya ərazisində Avrasiyanın Orta Şərq, Asiya – Sakit okean, Cənubi Asiya və Avropa regionlarının, həmçinin dünyanın bütün böyük dövlətlərinin maraqları toqquşur. Strateji rəqabətin güclənməsi regionda yeni ziddiyyətlərin yaranmasına gətirib çıxarır. Lakin artıq bu ziddiyyətlər əvvəllər olduğu kimi ideoloji ziddiyyətlər deyil, geopolitik və iqtisadi xarakterli ziddiyyətlərdir (4). Nəticədə isə, Mərkəzi Asiya regionu dövlətləri özləri təbii sərvətlərlə zəngin olmalarına baxmayaraq, hər tərəfdən problemli dövlətlərlə əhatə olunduqlarına görə bu sərvətləri ixrac etməkdə çətinliklərlə qarşılaşırlar və bu səbəbdən hələ də istədikləri inkişaf səviyyəsinə çata bilmirlər.
Mərkəzi Asiya regionunun geopolitik vəziyyətinə əhəmiyyətli dərəcədə təsir göstərən dövlətlərdən danışarkən qeyd etmək lazımdır ki, regionda geosiyasi mübarizə bir tərəfdən ABŞ, digər tərəfdən isə Rusiya, Çin və qismən də İran arasında gedir. Bəzi qərb analitikləri məhz bu üç dövlətin Mərkəzi Asiya ərazisində XIX əsrdə baş vermiş “Böyük oyunu” müasir dövrün qaydalarına uyğun bərpa etmiş olduqları qənaətindədirlər (5). Bu dövlətlərdən başqa həmçinin Türkiyə, İran, Pakistan, Hindistan və Avropa Birliyi ölkələri də regionda  cərəyan
edən hadisələrə təsir göstərə bilmə imkanlarına malikdirlər. Mərkəzi Asiyanın inkişafı məsələlərini nəzərdən keçirdiyimizdə, regionalizm prinsipi diqqəti cəlb edir, yəni region ölkələrini özlərinin spesifik siyasi-iqtisadi siyasətləri olan Avrasiya materikinin əsas mərkəzləri arasında yerləşmiş vahid geosiyasi məkan kimi nəzərdən görmək mümkündür (4).
İndi isə dövlətlərin hər birinin regiona təsir imkanlarını ayrı-ayrılıqda nəzərdən keçirək. Rusiya və Çin tarix boyu regiona çox mühüm təsir gücünə malik olublar. SSRİ-nin dağıldığı ilk illərdə Rusiyanın regiona marağının zəifləməsinə baxmayaraq, o, hər zamankı kimi bu dövrdə də Mərkəzi Asiyanı Avropa ilə birləşdirən həlqə olmuşdur. Avropadan Mərkəzi Asiyaya və əksinə edilən heç bir cəhd Rusiyanın iştirakı olmadan mümkün deyil. Rusiya Mərkəzi Asiyada özünün prioritet marağı kimi əfqan-İslam amilinə qarşı mübarizəni göstərir. Bundan başqa Rusiya regionun enerji daşıyıcılarının nəqli məsələsində maraqlı olduğunu açıq şəkildə nümayiş etdirir. Bildirir ki, regionun neft-qaz ehtiyatlarının mənimsənilməsində, boru-ixrac kəmərlərinin inşa olunmasında, istismarında, nəqlində iştirak edən digər dövlətlər kimi, regionda iştirak onun üçün də iqtisadi məsələdən daha çox siyasi məsələdir, daha çox regionda mövcud vəziyyətə nəzarət baxımından əhəmiyyətlidir (4).
Bir sıra qərb ekspertləri SSRİ dağıldıqdan sonra Rusiyanın regionda əvvəlki nüfuza malik olmadığı haqda fikirlərini təsdiq etmək üçün region dövlətlərinin 1992-ci ilin yanvarında ATƏT-ə üzv olduqlarını, NATO ilə əlaqələrini inkişaf etdirməkdə maraqlı olduqlarını qeyd edirlər (4). Amma bu, məsələnin yalnız bir tərəfidir. Əslində, Mərkəzi Asiya dövlətləri özlərinin təhlükəsizliklərini təmin etmək üçün NATO ilə “Sülh naminə tərəfdaşlıq” proqramı çərcivəsində, Rusiya ilə “Kollektiv Təhlükəsizlik Müqaviləsi Təşkilatı” çərçivəsində, Rusiya və Çinlə Şanxay Əməkdaşlıq Təşkilatı çərçivəsində əməkdaşlıq edirlər (6). Bundan başqa, Rusiyanın Tacikistan və Qırğızıstan ərazisində hərbi bazaları mövcuddur. Rusiyanın Tacikistan ərazisində hərbi bazalarını yerləşdirməklə regionda geosiyasi maraqlarının təmin olunmasında bu dövlətə önəm verdiyini açıq şəkildə nümayiş etdirdiyini qeyd edən mütəxəssislər var. Lakin Rusiya bunun heç də Tacikistanın regionda həlledici dövlət olduğu anlamına gəlməli olmadığını, sadəcə regional təhlükəsizliyin təmin edilməsi zəncirində növbəti halqalardan biri olduğunu bildirir.
Digər bir fikirə görə, Rusiya XX əsrin 90-ci illərində zəifləmiş olan nüfuzunu 1999-cu ildə enerji daşıyıcılarının qiymətinin yüksəlməsindən sonra yenidən bərpa edə bilib. Belə ki, XX əsrdə enerjidaşıyıcıları geosiyasətin əsas simvoluna çevrilib. Artıq dövlətlər özlərinin hərbi və siyasi güclərindən daha çox enerji daşıyıcılarına sahib olmaları ilə təsir gücü qazanmış olurlar. Hazırda enerji daşıyıcıları yalnız təsir vasitəsi kimi deyil, eyni zamanda ölkənin hərbi, siyasi, iqtısadi, texniki və mədəni “güc”ünün göstəricisi olaraq qəbul edilir. Bu gün Rusiyanın nəhəng neft-qaz ehtiyatlarına sahib olması, sovet dövründə nüvə silahına malik olması ilə eyni təsir gücünə malikdir (7).
Asiya – Sakit okean və Çənubi Asiya regionlarında əhəmiyyətli təsir gücünə malik olan Çin SSRİ-nin dağılmasından sonra Mərkəzi Asiya regionuna da təsir edə bilmə imkanı əldə edib. Özünün coğrafi mövqeyinə görə, Çin Mərkəzi Asiya və Asiya – Sakit okean regionlarını birləşdirən körpü rolunu oynayır. Bu isə başqa sözlə o demək olur ki, Mərkəzi Asiya regionunun enerji daşıyıcılarının Asiya – Sakit okean regionu bazarlarına çıxarılması regionda Çinin rolunun artmasına səbəb olacaq. Geopolitiklər arasında Çinin regiona münasibətdə siyasəti ilə bağlı bir-birinə tamamilə zidd olan iki fikir mövcuddur.
I.Bəzi mütəxəssislərə görə, Çin Mərkəzi Asiya istiqamətində maraqlarını çox da açıq şəkildə göstərmir. Lakin bu heç də o demək deyil ki, onun belə maraqları yoxdur. Belə yanaşma hər nədən əvvəl onunla bağlıdır ki, Çin üçün Asiya – Sakit Okean regionunda olan maraqları daha önəmlidir. Bundan başqa, Çin dəfələrlə bəyan edib ki, regionun yeni müstəqil dövlətləri ilə dostluq, qonşuluq münasibətlərinin qurulması ilə bərabər, həmçinin Rusiya ilə də dostluq əlaqələrinin olması onun üçün əhəmiyyətlidir. Çinin SSRİ-nin dağılması ilə yaranmış hər hansı “boşluğu doldurmaq” kimi məqsədi yoxdur. Çinin Mərkəzi Asiyada çox da fəal olmamasının daha bir səbəbi kimi, Sintzyan Uyğur Müxtar Vilayətində islamçılıq və separatçılıq əhval-ruhiyyəsinin yayılacağından ehtiyat etdiyi də göstərilir. Bu məsələ ilə bağlı daha bir maraqlı fikir ondan ibarətdir ki, əslində Çin beynəlxalq aləmin diqqətinin Sintzyan Uyğur Muxtar Vilayətinə, orada baş verən hadisələrə cəlb olunmasını istəmədiyindən Mərkəzi Asiya istiqamətində passivlik göstərir (4). Ola bilsin ki, bu yanaşmada müəyyən qədər həqiqət var. Belə ki, Çində baş verən bəzi digər məsələlər (məsələn, Tibet hadisələri, daxili bazarın tənzimlənməsi məsələsindəki problemlər və s.), onsuz da onun beynəlxalq imicinə kifayət qədər zərər vurur, qərb dövlətlərinin ölkənin daxili işlərinə qarışması cəhdlərinə səbəb olur. Bu baxımdan Çinin daha bir problemlə diqqət cəlb etmək istəməməsi başa düşüləndir. Çinin Mərkəzi Asiya siyasətinə daha bir baxışın müəllifləri olan qazax və qırğız politoloqları, onun “passiv siyasət yeritməsi” ilə bağlı bir qədər fərqli fikirlər irəli sürürlər. Onlar belə hesab edirlər ki, Çin onların dövlətlərinə münasibətdə “sürünən işğal” siyasəti həyata keçirir. Yəni, Qazaxıstanla və Qırğızıstanla sərhəd rayonlarında Çin əhalisinin yüksək miqrasiyası müşahidə olunur. Əslində bu, daha çox ölkə daxilindəki ağır vəziyyətlə əlaqəlidir. Dövlətin bu miqrasiya ilə əlaqəsi yoxdur. Lakin son vaxtlar Çin Mərkəzi Asiya istiqamətində siyasətini bir qədər fəallaşdırıb. Daha çox iqtisadi xarakterli əlaqələrə üstünlük verilir ki, bunlar ticarətə investiya qoyuluşunun artırılması, nəqliyyat dəhlizlərinə maraq, Mərkəzi Asiyadan yanacaq ötürücülərinin çəkilməsi, bazar münasibətlərinin tənzimlənməsi şəklində özünü göstərir. Çin bununla bir neçə problemini həll etməyə çalışır. Xarici siyasətdə: Asiya – Sakit okean regionunda daha fəal siyasət həyata keçirmək imkanı əldə etmək üçün mövcud problemlərini həll etməyə; yeni narazılıq ocaqlarının meydana çıxmasının qarşısını almağa və region dövlətləri ilə davamlı əlaqələrin qurulmasına cəhd edir. Bundan başqa, Avropa İtiifaqı ilə əlaqələrinin genişləndirilməsi məqsədilə kommunikasiya xətlərinin çəkilməsi istiqamətində fəaliyyətini genişləndirir. Ölkə daxilində: ölkənin iqtisadi baxımdan ən az inkişaf etmiş vilayəti olan Sintzyan Uyğur Muxtar Vilayəti ərazisindən boru kəmərlərinin çəkilməsi ilə vəziyyəti sabitləşdirmək məqsədinə nail olmaq istəyir.
II yanaşmaya görə isə, Çinin Mərkəzi Asiya regionu ölkələri ilə qarşılıqlı faydalı əməkdaşlığa əsaslanan münasibətləri mövcuddur və bu münasibətlər yüksələn xətt üzrə sürətlə inkişaf edir. Regionun təhlükəsizlik məsələlərində də maraqlar üst-üstə düşür. Belə ki, 1992-ci ilin yanvarında region dövlətlərinin müstəqilliklərini tanıyan Çin dövlətinin, tez bir zamanda onlarla diplomatik əlaqələr də qurduğu qeyd edilir və bundan sonra əlaqələrin daha nizamlı və intensiv xarakter aldığı göstərilir. 2001-ci ildə Şanxay Əməkdaşlıq Təşkilatının yaranması ilə dövlət və hökumət başçılarının hər il müntəzəm görüşlərinin keçirildiyi qeyd olunur. 2002-ci ildə Çin – Qazaxıstan və Çin – Qırğızıstan arasında mehriban qonşuluq, dostluq və əməkdaşlıq haqda müqavilələrinin imzalandığı göstərilir. Həmçinin iqtisadi əməkdaşlıq, investisiya qoyuluşu, ticarət sahəsində böyük uğurlar əldə edildiyi göstərilir. Bundan başqa, təhlukəsizlik məsələlərində Mərkəzi Asiya dövlətlərinin Tayvan, Tibet və Şərqi Türküstan məsələlərdə Çinlə həmrəy olduqları qeyd edilir. Həmçinin qeyd olunur ki, Çin Mərkəzi Asiya regionu ölkələri ilə münasibətlərini həm mövcud ənənələri, həm də müasir xüsusiyyətləri nəzərə almaqla qurur (8).
ABŞ enerji daşıyıcıları sahəsində əməkdaşlığın Rusiya ilə Çinin yaxınlaşmasına səbəb ola biləcəyindən ehtiyat edir. Belə ki, Rusiya dünya üzrə ən böyük daş kömür hasil edən, Çin
isə ən çox daş kömür istifadə edən ölkələrdirlər. Bundan başqa, bu dövlətlərin qonşu olmaları, onlar arasında əlaqələrin çox asan, sadə və təhlükəsiz reallaşmasına şərait yaradır. İki ölkə arasında energetika sahəsi üzrə strateji əməkdaşlıq nəinki mümkündür, hətta qaçılmazdır. Bu isə, ABŞ-ın regiondakı maraqlarına ciddi hədə ola bilər (7).
Mərkəzi Asiya ölkələrinin cöğrafi baxımdan təcrid olunmadan qurtara bilmələrinə yardım edəcək üçüncü dövlət İrandır. Qeyd etmək lazımdır ki, regionun əsas təbii ehtiyatlarının Xəzər dənizi hövzəsində toplanması baxımdan, İran Xəzər dənizi hövzəsi ölkələrini Fars körfəzi ilə, Orta Asiyanı Mərkəzi və Cənubi Asiya ilə əlaqələndirən həlqə kimi çox mühüm əhəmiyyət kəsb edir. Lakin Qərbin, ilk növbədə isə ABŞ-ın İrana tətbiq etdiyi sanksiyalar səbəbindən Mərkəzi Asiya enerji daşıyıcılarının İran ərazisi ilə ixracı üçün investisiya cəlb etmək mümkün deyil, İranın özünün isə bu məsələni reallaşdırmağa kifayət edəcək qədər vəsaiti yoxdur. Ümumiyyətlə, belə hesab olunur ki, regionda geosiyasi iştlrakını təmin edə bilmək üçün İranın əməkdaşlıq edə biləcəyi ölkələr sırasına Rusiya, Çin, Hindistan və Avropa dövlətləri aid edilə bilər. İranın regionda ənənəvi rəqibləri də olmamış deyil – Pakistan, Səudiyyə Ərəbistanı və müəyyən dərəcədə Türkiyə. Analitiklərin qənaətinə görə, İran cəmiyyətində artmaqda olan ideoloji parçalanma, adlarını qeyd etdiyimiz ölkələr və ABŞ-la davam etməkdə olan ziddiyyətlər onun Mərkəzi Asiya regionu ilə bağlı uzun müddətli siyasət yeritməsinə mane olacaq səbəblərdir (4).
SSRİ-nin dağılmasına qədər iki qütblü olan dünyanın sonradan Amerikanın lider olduğu bir qütblü dünyaya çevrilməsi haqda fikirlə demək olar ki, əksər tədqiqatçılar razıdırlar. Lakin bununla razılaşmayıb, əksinə SSRİ-nin dağılmasından sonrakı dünyanın çox qütblü olduğunu iddia edənlər də var. Bu fikrin tərəfdarlarına görə, Mərkəzi Asiya ilə həmsərhəd regionlar müxtəlif xarakterlidirlər. Məsələn, Asiya – Sakit okean regionu çox qütblüdür və bu regionda Yaponiya, Çin və Rusiya ABŞ ağalığına qarşı dayanmağa çalışırlar. Adətən yüksək gərginliyin hakim olduğu Yaxın və Orta Şərqdə ABŞ üstün mövqeyə malikdir. Cənubi Asiyada Hindistan ABŞ ağalığına qarşı dayanmağa çalışır. Lakin öz növbəsində Çin və Pakistan da Hindistana əks mövqe nümayiş etdirirlər. Avropa isə Şərqi Avropa və Baltikyanı ölkələrin də NATO-ya üzv olmasından sonra tamamilə ABŞ-ın dominantlığı altındadır. Lakin bütün bü iddialara baxmayaraq bir məsələni diqqətə almamaq mümkün deyil: Mərkəzi Asiya ətrafı regionlarda nə baş verirsə versin, bütün məsələlərdə ABŞ aparıcı, bəzən isə hətta həlledici mövqe nümayiş etdirir. Bu isə o deməkdir ki, yeni dünya düzəninin necə olacağı haqda mübahisələrin hələ də davam etdiyinə baxmayaraq, atlantizm, yaxud avrasiyaçılıq fikrlərinin üstün olacağından asılı olmayaraq, özünün iqtisadi və hərbi-siyasi imkanlarına görə ABŞ hələ də dünya ağalığına iddia edə biləcək yeganə super dövlətdir.
Yeri gəlmişkən, region dövlətləri olan Hindistan Pakistan arasındakı rəqabət haqda maraqlı bir məqamı diqqətə çatdırmaq istərdik. Hər iki dövlət nüvə dövləti olmaqla regionda söz sahibi olmağa çox iddialıdırlar. Pakistanın Mərkəzi Asiya dövlətləri ilə münasibətlərinin möhkəmlənməsi bir tərəfdən onun Cənubi Asiya regionunda təsir gücünün artmasına kömək edə bilər, digər tərəfdən isə Hindistana qarşı mübarizəsində “qardaş müsəlman dövlətləri”nin dəstəyini qazanmış olar. Və nəhayət, digər region dövlətləri Türkiyə və İranla mübarizədə mövqeləri daha da güclənmiş olar. Bu baxımdan Pakistan Mərkəzi Asiya dövlətləri ilə siyasi-iqtisadi əməkdaşlığının intensivləşməsində maraqlıdır və məqsədinə regionun nəqliyyat əlaqələrinin formalaşmasında iştirakla nail olmaq istəyir. Qeyd edək ki, Pakistan Əfqanıstan ərazisindən keçməsi nəzərdə tutulan magistral yollara xüsusi əhəmiyyət verir. Lakin Pakistanın öz maraqlarını təmin etməsi istiqamətində fəaliyyətinə mane olan bir çox səbəblər var ki, bunlar da – maliyyə çatışmazlığı, ölkə daxili siyasi sabitliyin olmaması,  Hindistanla
ziddiyyətlər və əfqan münaqişəsinə cəlb olunmasıdır. Əfqan istiqaməti ümümiyyətlə Pakistanın xarici siyasətinin mühüm istiqamətlərdən biridir. Hətta belə fikirlər mövcuddur ki, Pakistan öz maraqlarını təmin etmək üçün Taliban hərəkatının yardımından istifadə də edir. Lakin Əfqanıstanda hazırki vəziyyət, islamçı qruplaşmaların Mərkəzi Asiya dövlətlərinə artan təzyiqi və qeyri-sabitlik Pakistanın onlarla əlaqələrinin qurulmasına mane olur və hətta, müəyyən dairələrdə, Pakistanın təcrid olunmasına gətirib çıxara biələcəyi haqda fikirlər də eşidilməyə başlanıb. Hindistan mövcud vəziyyətdən özünün xeyrinə istifadə etməyə çalışır. Belə ki, regionun müsəlman ölkələri arasında kifayət qədər həmrəyliyin olmamasından istifadə edərək, ayrı-ayrılıqda onların hər birini İranla əlaqələri inkişaf etdirməyin, həmçinin təbii ehtiyatlarının İranın tranzit xidmətlərindən istifadə etməklə ixracının daha faydalı ola biləcəyinə inandırmağa çalışır (1, s.181). Ümumilikdə, Hindistanın Mərkəzi Asiya ilə əlaqələrinin göstəricisi olaraq 1999-cu ildə Hindistan Xarici İşlər nazirinin regiona səfəri göstərilir ki, bu səfərlər çərçivəsində Hindistanın region dövlətləri ilə ümumi maraqlarının olduğu xüsusi qeyd edilmişdi – regional təhlükəsizlik məsələləri, əfqan məsələsinin nizamlanması, dini ekstremizm, terrorçuluq və narkobiznes əleyhinə mübarizə. Hindistanın nüvə ölkəsi olduğu, əhalisinin sayına görə dünyada Çindən sonra 2-ci yerdə olduğu, müasir texnologiyalara sahib olduğu, bunlardan əlavə nəqliyyat layihələrinə cəlb olunması nəzərə alınaraq, bir müddət sonra onun regionda nüfuzunun artacağı ehtimalları irəli sürülür. İstisna edilmir ki, Hindistan bölgədə Rusiya, Çin və ABŞ-ın maraqlarının balanslaşdırılmasında da mühüm rol oynaya bilər (4).
Qərbi Avropa ABŞ-la müttəfiqdir və bütün məsələlərdə onunla daha çox əməkdaşlıq etməyə üstünlük verir, nəinki rəqabətə. Bu, həmçinin regionda maraqları olan Türkiyəyə də aiddir. ABŞ regionun enerji daşıyıcılarının nəqli məsələlərində Türkiyəyə böyük önəm verir. ABŞ belə hesab edir ki, Qafqaz və Əfqanıstan ərazisindən keçməsi nəzərdə tutulan nəqliyyat dəhlizlərindən başqa, bütün digər layihələr region dövlətləri olan Rusiya, Çin, yaxud İranın mövqelərinin möhkəmlənməsinə səbəb ola bilər ki, bu da heç cür onun maraqlarına uyğun deyil. Geosiyasi baxımdan Türkiyə ABŞ-ın NATO üzrə müttəfiqidir və ABŞ bundan istifadə edərək onu regionda Amerika siyasətinin həyata keçirilməsində əsas dövlət olaraq görür (4).
Bu yanaşma özünü XX əsrin 90-cı illərinin əvvəllərində də açıq şəkildə göstərirdi. Belə ki, müstəqillik əldə etdikdən sonra Mərkəzi Asiya dövlətləri özlərinin gələcək inkişaf strategiyalarını müəyyənləşdirərkən ciddi seçim qarşısında qalmışdılar: yaranmış şəraiti düzgün qiymətləndirməli, dünya siyasətinin güc mərkəzləri arasındakı (ABŞ, Avropa Birliyi, Rusiya, Şərqi Asiya ölkələri) mənafe və maraq çəkişmələrində özlərinin suverenliklərini qoruyub saxlamaq məqsədilə düşünülmüş xarici siyasət kursu yeritməli idilər. Bir çox yeni dövlətlər üçün dünya dövlətləri arasında lider olan ABŞ-ın siyasi sistemi, iqtisadi modeli daha cəlbedici görünürdü. Bu məsələdə ABŞ-ın “soyuq müharibə”dən qalib çıxması faktı da mühüm rol oynayırdı. ABŞ modeli ilə yanaşı, XX əsrin sonlarında artıq dünya siyasətinin güc mərkəzləri kimi formalaşmış Avropa və Asiya dövlətləri qrupunun da inkişaf modelleri mövcud idi (bu barədə daha ətraflı bax: 9; 10). Belə bir şəraitdə, 1992-ci ilin əvvəllərində Türkiyənin o vaxtki Baş naziri Süleyman Dəmirəl Davosda keçirilən Dünya İqtisadi Forumunda (30 yanvar – 2 fevral 1992) türk dövlət başçıları ilə görüşlərində və bundan dərhal sonra ABŞ-da rəsmi səfərdə (10 – 15 fevral 1992) olarkən Amerika rəsmiləri ilə görüşlərində keçmiş Sovetlər Birliyinin müsəlman dövlətləri üçün Türkiyə inkişaf modelnin məqsədəuyğun olduğu haqda fikir söyləmişdi. S.Dəmirəl bunu belə əsaslandırmışdı ki, Sovetlər Birliyinin dağılmasından sonra Amerika Birləşmiş Statları Rusiya və Ukrayna, Qərbi Avropa dövlətləri ilə  Şərqi  Avropa  dövlətlərində gedən proseslərə daha çox maraq göstərir, onları  öz  nüfuz
dairəsində saxlamağa çalışırlar. Müsəlman dövlətləri isə bir qədər diqqətdən kənarda qalıblar. Həmin dövlətlərin inkişafı üçün Türkiyə inkişaf modelinin təklif olunması heç də o demək deyil ki, Türkiyə həmin dövlətlərdə təkbaşına nüfuz sahibi olmaq niyyətindədir. Türkiyədə yaxşı bilirlər ki, müasir dünyada təkbaşına, kənardan yardım olmadan inkişaf mümkün deyildir. Bu baxımdan, keçmiş birliyin müsəlman dövlətlərinə onların gələcək inkişafında məhz ABŞ-ın Yaxın Şərqdə strateji müttəfiqi olan Türkiyənin yardımçı olması daha məqsədəuyğun olardı. Problemə belə yanaşma şübhəsiz ki, ABŞ-ı da təmin edirdi. Və artıq həmin vaxtdan rəsmi görüşlərdə və mətbuatda inkişafın “Türkiyə modeli” haqda tövsiyələr eşidilməyə başlandı (2, s.12-17; 3, s.143-158, 404-405). Bunun məntiqi davamı kimi, Avropa Şurası da keçmiş SSRİ-nin müsəlman dövlətləri üçün “İslamın və müasir dövlət qurumlarının uzlaşdığı Türkiyə modeli”ni daha məqbul hesab etdiyini bildirdi. 1992-ci ilin may ayında Avropa Şurasının Baş katibi Katrin Lalyumber Qərb ölkələrini Türkiyənin Orta Asiya respublikalarına kömək etmək səylərini müdafiə etməyə çağırdı (3, s.36). Dünya mətbuat orqanlarında da bu məsələ ilə bağlı müxtəlif fikirlər bildirilirdi. Belə ki, “Nyu-York Tayms” qəzetində bildirilirdi ki, “diplomatik planda Türkiyənin Orta Asiya respublikaları – Qazaxıstan, Özbəkistan, Türkmənistan, Qırğızıstan, Tacikistan, habelə Azərbaycanla tarixi etnik əlaqələri onun bu ölkələrlə münasibətlərinin inkişafı üçün xüsusi şətrləri təmin etməlidir. Həmin əlaqələrin inkişafı Səudiyyə Ərəbistanı və İranın İslam fundamentalizmini yaymaq səylərinin əksinə yönəlib” (3, s.36).
Özlərinin hərbi-siyasi və iqtisadi səviyyələrinə görə Mərkəzi Asiyada ABŞ ağalığına qarşı dayana biləcək, onunla rəqabət apara biləcək imkanlara malik olan Rusiya və Çindən fərqli olaraq İrana münasibət özünəməxsusluğu ilə diqqəti çəkir. ABŞ İranı regionda özü üçün rəqibdən daha çox, ciddi maneə hesab edir. Rusiya və Çin qədər gücə malik olmasa da, özünün əlverişli geostrateji mövqeyinə görə İran ABŞ üçün həm Mərkəzi Asiyada (Xəzər hövzəsi dövləti olmaqla), həm də Yaxın və Orta Şərqdə (region ölkələrinə təsir etmə gücünə malik olmasl ilə) mühüm çətinliklər törədə bilir. ABŞ İrana münasibətdə siyasətində əslində iqtisadi sanksiyaların tətbiqi ilə kifayətlənmir. Ümumilikdə, bu siyasət İranın region dövlətləri ilə siyasi, iqtisadi və mədəni əlaqələrinin möhkəmlənməsi istiqamətində İranın fəaliyyətini məhdudlaşdırmağa yönəlib. Bu məqsədlə, ABŞ Mərkəzi Asiya regionu enerji daşıyıcılarının İran ərazisindən keçməklə dünyanın digər regionlarına ixracı üçün boru kəmərlərinin çəkilməsi məqsədilə irəli sürülən layihələrin reallaşmasına mane olur (11). Belə ki, neft-qaz kəmərlərinin diversifikasiyasının 4 mümkün marşrutundan Cənub marşrutu məhz regionda İranın nüfuzunun artmasına gətirib çıxara biləcəyi səbəbindən çox da müzakirə olunmur (12). Ümumilikdə İran ABŞ-ın Mərkəzi Asiya regionunda siyasətinə mühüm təsir göstərən dövlətdir deyə bilərik.
Beləliklə, Mərkəzi Asiya regionunda siyasi və iqtisadi proseslərin əsas hərəkətverici qüvvəsi olaraq ABŞ, Rusiya və Çini götürsək, belə nəticəyə gəlmək olar ki, regionun gələcək taleyi daha çox elə bu üç dövlətin istəyindən asılı olacaq. Yuxarıda deyilənləri nəzərə alaraq, bu dövlətlərin regionda toqquşan və üst-üstə düşən maraqlarıni aşağıdakı kimi qruplaşdıra bilərik.
1.ABŞ-ı Mərkəzi Asiya regionuna daha çox özünün strateji prioritetlərinin və maraqlarının təmin olunmasına xidmət edən geosiyasi mülahizələr cəlb edir. Şübhəsizdir ki, ABŞ Mərkəzi Asiyanı özünün nüfuz dairəsində görmək istəyərdi. Lakin hazırki reallıqlardan çıxış edərək, ABŞ daha çox regionda onun nüfuzunu zəiflədə biləcək dövlətlərin olmamasına çalışır.
2.Çinin və Rusiyanın regionda ABŞ-ın güclənməsini istəməməkdə maraqları üst-üstə
düşür. Eyni zamanda, hər iki dövlət regionun mühüm problemləri üzrə əməkdaşlıq təşkilatı olan Şanxay Əməkdaşlığı Təşkilatının yaradıcılarıdırlar. Lakin buna baxmayaraq, bir-birlərinin rəqibi olduqlarını da unutmurlar.
Ümumilikdə isə, toqquşan maraqların olduğuna baxmayaraq, hər üç dövlət lazım gəldiyində, yəni maraqları üst-üstə düşdüyüyndə razılığa da gələ bilirlər. Məsələn, 2001-ci ilin 11 sentyabr hadisələrindən sonra terrora qarşı kampaniya çərçivəsində ABŞ hərbi bazalarının Mərkəzi Asiyada yerləşdirilməsi məsələsində olduğu kimi. Bu məsələ ilə bağlı maraqlı fikirlər də mövcuddur. Bəzi tədqiqatçılara görə, əgər nəzərə alsaq ki, keçmiş SSRİ ərazilərində hərbi bazalarının yerləşdirilməsi ABŞ-ın strateji məqsədlərindən biri idi, onda belə hesab etmək olar ki, baş verən hadisələr sadəcə təsadüf olmayıb (13).
Yeni dünya düzəninin yarandığı şəraitdə ABŞ, Yaponiya, Avropa Birliyi artıq dünyanın iri siyasi, iqtisadi və maliyyə mərkəzləri idilər və soyuq müharibə dövründə formalaşmış müttəfiqlik öhdəlikləri ilə bağlı idilər. Soyuq müharibə başa çatdıqdan, Varşava Müqaviləsi Təşkilatı buraxıldıqdan və SSRİ dağıldıqdan sonra da, yəni NATO-ya, Asiya – Sakit Okean regionu və Cənub-Şərqi Asiyanın təhlükəsizliyi haqda Yaponiya – Amerika müqavilələri və bəzi digər  məsələlərə əvvəlki qədər kəskin ehtiyac hiss edilmədiyi bir vaxtda da bu əməkdaşlıq mövcuddur, hətta dövrün reallıqlara uyğun yenilənməyə də davam edir.
Avropa İttifaqı Mərkəzi Asiyaya münasibətdə ehtiyatlı siyasət yeridir ki, bu da Aİ-nin xarici siyasət fəaliyyətini formalaşdıran dairələrdə ümumilikdə avrasiya məkanında baş verən və baş verə biləcək dəyişikliklərə ehtiyatlı yanaşmanın nəticədir. İqtisadi baxımdan Aİ-nin Mərkəzi Asiyada maraqlarının zəif olmasının səbəbi regionun Avropadan uzaqlığından daha çox, Avropa - Mərkəzi Asiya marşrutu üzrə nəqliyyat tariflərinin yüksək olması ilə; müəyyən sahələrdə təhlükəsizliyə hədələrin qalması; dövlətlərarası ziddiyyətlərin mövcudluğu ilə bağlıdır. Aİ Şərqi Avropa, Qafqaz və Mərkəzi Asiya ölkələrinin inteqrasiyasına böyük maraq göstərir. Aİ-nin Sakit okeana çıxışda, Asiya – Sakit okean regionu ölkələri ilə qarşılıqlı əlaqələrinin inkişafında maraqlı olması Mərkəzi Asiya regionu ölkələrinin ərazilərindən nəqliyyat dəhlizi kimi istifadə olunmasını zəruri edir. Qeyd etmək lazımdır ki, “Şərq – Qərb” nəqliyyat layihələrinin müvəffəqiyyətli olmasının səbəbi onların Avropa yönümlü olmalarıdır (o cümlədən maliyyə məsələlərində). Mərkəzi Asiyada, həmçinin Qafqazda həyata keçirilməsi nəzərdə tutulan infrastruktur layihələrinin əksəriyyəti Avropa Birliyi Komissiyasının komplesk proqramı olan Avropa – Qafqaz – Asiya (TRACEKA) magistralı çərçivəsində reallaşdırılır ki, bu da öz növbəsində Aİ – Mərkəzi Asiya respublikaları ilə münasibətlərə xüsusi əhəmiyyət verir. Bundan başqa, Aİ – Mərkəzi Asiya münasibətlərinin özünəməxsus xüsusiyyətlərindən biri də odur ki, bu münasibətlər tarixi ambisiyalarla “ağırlaşmayan” əlaqələrdir. Siyasi baxımdan, ilk növbədə isə təhlükəsizlik baxımından Aİ-nin region ölkələri ilə münasibətlərinin etibarlılıq göstəricisi odur ki, Mərkəzi Asiya dövlətləri hamısı ATƏT-in üzvləridirlər. Bu üzvlük onların hər birinə istənilən Avropa dövləti ilə vasitəçi olmadan, birbaşa əlaqələr qurmağa imkan verir. Avropalı analitiklər Aİ-nin Mərkəzi Asiya ilə münasibətlərinin inkişafı iqtisadi və siyasi inkişaf baxımdan Aİ üçün çox əhəmiyyətli olacağı fikrindədirlər (12).
Yaponiya. SSRİ-nin dağılması, dünya sosialist sisteminin çökməsi bir çox dövlətlərdə yaranmış yeni geosiyasi boşluqları doldurmaq istəyi yaratdı. Bu baxımdan Yaponiya xususi maraq kəsb edir. Belə ki, hazırda Yaponiya özünün iqtisadi, maliyyə və texniki imkanları baxımından dünya miqyasında ABŞ-dan sonra ikinci güclü dövlətdir. Müharibədən sonrakı dövrdə Yaponiyanın beynəlxalq münasibətlərdə mövqeyini şərtləndirən bir neçə məqam var idi ki, bunlardan biri onun  “sülhsevər  konstitusiyası” idi.  Konstitusiyaya  görə  Yaponiya
münaqişələrin həlli üçün hərbi qüvvədən istifadədən imtina etmişdi. Digər bir məqam, Yaponiyaya hər hansı dövlət tərəfindən təcavuz olacağı təqdirdə ona ABŞ-ın dəstəyini nəzərdə tutan Təhlükəsizlik haqda Yaponiya-ABŞ müqaviləsi imzalanmışdı. Bu müqaviləyə münasibət birmənalı deyil. Bəzi tədqiqatçılar belə hesab edirlər ki, bu müqavilə ilə ABŞ əslində Yaponiyanı özündən asılı vəziyyətə salmışdı. Başqa bir fikrə görə isə, bu müqavilə Yaponiyanın müdafiə xərclərini azalda bilməsinə imkan vermişdi ki, bu da öz növbəsində ölkənin iqtisadi inkişafında mühüm rol oynamışdı. Bir qədər sonra isə Yaponiyanın güclü sənaye və maliyyə ölkəsinə çevrilməsi onun ABŞ-la münasibətlərinin xarakterinə də təsir etdi. Yaponiyanın hərbi müdafiəsini təmin etməyə davam edən ABŞ, bunun müqabilində özünün hərbi-müdafiə sənayesinin təmin olunmasında yapon maliyyəsi və sənayesinin imkanlarından istifadə etməyə başladı (11).
Bu baxımdan Yaponiya ilə ABŞ arasındakı mövcud qarşılıqlı fəaliyyət mexanizmi yeni dünya düzəni şəraitində də əhəmiyyətini itirmədi. Hətta Avropa ilə müqayisədə, Yaponiya təsir dairəsini genişləndirməyə başladı. Artıq təkcə Asiya – Sakit Okean regionu deyil, özü üçün yeni olan Mərkəzi Asiya regionuna da iddia etməyə başladı. Buna müvafiq olaraq, ABŞ-la ümumi təhlükəsizlik məsələlərində də yeni nüanslar meydana çıxmış oldu. Belə ki, yeni şəraitdə Çinin hərbi və iqtisadi potensialının artması Asiya – Sakit okean regionunda Yaponiyanın ABŞ-la təhlükəsizlik sahəsində əməkdaşlığını şərtləndirən mühüm amillərdən biri oldu. Digər bir səbəb kimi, Rusiyanın da Asiya – Sakit okean regionuna iddialarını qeyd etmək mümkündür. Bu maraqlar yalnız Asiya – Sakit okean regionunda toqquşmur. Mərkəzi Asiya regionu da toqquşan maraqlar sırasında yer alır. ABŞ, özünün həqiqi dünya ağalığı istəyini zərbə altına qoya biləcəyindən ethiyat etdiyi iki dövlətin: Mərkəzi Asiya regionunu Avropa ilə birləşdirən Rusiyanın və Sakit Okean regionu ilə birləşdirən Çinin regionda heç bir formada güclənməsini istəmir. Bütün bu səbəblər isə, Yaponiya ilə ABŞ-ın Mərkəzi Asiya regionunda vahiq strateji məqsədlərinin olduğu qənaətini təsdiq edir.
Yeri gəlmişkən qeyd edək ki, Yaponiya yalnız Mərkəzi Asiya regionunda öz iddialarını irəli sürməklə kifayətlənmir. Eyni zamanda, beynəlxalq aləmdə özünün iqtisadi cəhətdən dünyanın ikinci dövləti olmaq statusuna uyğun olaraq daha layiqli yer tutmağa çalışır . Bu istiqamətdə iddialarından biri də BMT Təhlükəsizlik Şurasında daimi üzvlərdən biri olmaq istəyidir. XX əsrin 90-cı illərində dünyanın siyasi xəritəsində yeni müstəqil dövlətlərin meydana çıxması, yeni dünya düzəninin yaranması Yaponiyanın da öz fəaliyyətində yeni istiqamətlər nəzərdən keçirməsinə səbəb oldu: BMT çərçivəsində əməkdaşlıq, inkişaf etməkdə olan ölkələrlə əməkdaşlıq, qlobal xarakterli problemlərin həllində iştirak və s. (19) Bütün bu istiqamətlər, həmçinin Yaponiyanın digər fəaliyyətləri onun bütün dünya miqyasında, o cümlədən də Mərkəzi Asiya regionunda öz maraqlarına uyğun xarici siyasət fəaliyyətini həyata keçirməsinə xidmət edir. Mərkəzi Asiya regionunda siyasəti Yaponiyanın ümumilikdə dünya siyasətinin tərkib hissələrindən biridir və öz maraqları ilə bərabər, müttəfiqi olan ABŞ-ın da regionda maraqlarının təmin olunmasına yardım edən vasitədir.
Bütün bü geosiyasi maraqlar fonunda Mərkəzi Asiya dövlətlərinin özlərinin hansı seçimi edəcəkləri çox mühüm əhəmiyyət kəsb edir. Belə ki, Mərkəzi Asiya regionunun unikal geostrateji yerləşməsi, dünyanın güc mərkəzlərinin və regional dövlətlərin bölgədə birgə fəaliyyətinin güclənməsi əsas verir deyək ki, Mərkəzi Asiya regionu postsovet məkanında təhlükəsizlik baxımından əsas məkanlardan biridir. Mərkəzi Asiya regionu həmçinin Avrasiya materikində sabitliyin qorunub saxlanması baxımından mühüm əhəmiyyətə malikdir. Regionun özü üçün təhlükəsizliyin vacib şərtlərindən biri, regiondaxili inteqrasiya, nəqliyyat-kommunikasiya   məsələlərində   razılaşdırılmış   siyasət   yeridilməsi,   istilik-enerji  və  su
ehtiyatlarının istismarı, əhalinin dini-mənəvi dəyərlərinə münasibət, dini ekstremizm əleyhinə mübarizə məsələlərində əməkdaşlığın güclənməsi ola bilir. Bu məsələ Mərkəzi Asiya dövlətləri arası münasibətlərdə, müxtəlif səviyyəli görüşlərdə də dəfələrlə qeyd edilir. Belə görüşlərdən biri haqda.
2010-cu il dekabr ayının 1-2-də Qazaxıstanın paytaxtı Astanada ATƏT-in 56 üzv dövlətindən nümayəndələrin iştirakı ilə növbəti sammiti keçirildi. Sammitdə Avropada təhlükəsizlik və əməkdaşlıq sahəsində daha çox narahatlıq doğuran məsələlər müzakirə edildi və yekun olaraq Astana bəyannaməsi qəbul edildi. Qazaxıstan Prezidenti N.Nazarbayev “Təhlükəsiz cəmiyyətə döğru” adlanan bu bəyannaməni şərh edərkən “bu sənəd xalqlarımızın daha təhlükəsiz dünya arzularına tamamilə cavab verir və hamımızın ümumi uğurudur” (14) deməsinə baxmayaraq, Astana sammitində razılıq əldə olunmayan məsələlər də var idi: Gürcüstanda, Moldovada, Azərbaycanda mövcud münaqişələr haqda razılıq əldə etmək mümkün olmadı (14; 15).
Yekun bəyannamədə müasir dünyanın bir çox aktual problemləri haqda fikirlər irəli sürülüb, onlara toxunmayacağıq. Yalnız Mərkəzi Asiya dövlətlərinin təhlükəsizliyi, onların dünya dövlətləri ilə münasibətləri baxımından əhəmiyyətli olan müddəalar haqda fikrimizi bildirəcəyik. Diqqət çəkən məqamlardan biri – avroatlantik və avrasiyaçı təhlükəsizlik sistemlərinin əlaqələndirilməsi fikridir: “ATƏT-ə üzv dövlətlər razılaşdırılmış prinsiplər, ümumi öhdəliklər və ümumi məqsədlərə əsaslanan azad, demokratik, vahid və bölünməz Avroatlantik və Avraziya təhlükəsizlik cəmiyyəti qurulması ideyası tərəfdarı olduqlarını bir daha təsdiq etdiklərini bəyan edirlər” (16). Sənəddə qeyd olunur ki, hələ də region dövlətləri üçün ciddi təhlükələr və hədələr qalmaqdadır. Dövlətlərarası münasibətlərdə inamsızlıq, təhlükəsizlik məsələlərinə münasibətdə fikir ayrılıqlarına son qoymağa cəhd edilməlidir. İnsan haqları və azadlıqlarına, demokratiya prinsiplərinə, qanunun aliliyinə hörmət edilməlidir. Qarşılıqlı əməkdaşlıq genişləndirilməli, regionun iqtisadi və ekoloji təhlükəsizliyinə mövcud hədələrə qarşı birgə mübarizə gücləndirilməlidir. Yeni münaqişələrin yaranmasına imkan verilməməlidir və s. Ümumiyyətlə, Astana sammitinin nəticələri müzakirə olunarkən, Mərkəzi Asiya dövlətləri üçün gəlinən nəticə aşağıdakı kimi olmuşdur: yaxın gələcəkdə Mərkəzi Asiya regionu dövlətlərinin beynəlxalq durumuna və təhlükəsizlik vəziyyətinə qonşu dövlətlərin pisləşməkdə olan geopolitik durumu mühüm təsir göstərəcək. Mərkəzi Asiya dövlətləri istəklərindən asılı olmayaraq, regionun ətrafında baş verən hadisələr burulğanına cəlb oluna bilərlər. Mütəxəssislərin fikrinə görə, regionda artmaqda olan qeyri-sabitlik və sosial-siyasi inkişafda baş verə biləcək gözlənilməzliklər Mərkəzi Asiya dövlətləri üçün əsas təhlükə mənbəyidir. Buna görə də, region dövlətləri öz siyasətlərində ciddi düzəlişlər etməli, baş verə biləcək hadisələrə vaxtında müdaxilə edə bilmək üçün müvafiq mexanizmlər hazırlamalıdırlar (17).

1. Бжезинский З. Великая шахматная доска. Господство Америки и его геостратегические императивы. Москва: Международные отношения, 2009. – С.280.
2. Bağımsızlığın ilk yılları (Azerbaycan, Kazakistan, Kırğızistan, Özbekistan, Türkmenistan). T.C.Kültür Bakanlığı Milli Kütüphane Basımevi. Ankara, 1994. –s.298.
3. Ruintən S. Azərbaycan türk dövlətləri ilə siyasi əlaqələr sistemində (XX əsrin 90-cı illəri). Bakı: Adiloğlu nəşriyyatı, 2005. –s.236.
4. В.Парамонов. Геополитика и центральная Азия –

5. Alexander Cooley. The New Great Game in Central Asia / Foreign Affairs. Published by the Council on Foreign Relations -
6. NATO and Central Asia. The two elephants that never meet / EUCAM Watch No.11. Issue 11 - February 2012 -
7. Alexandros Petersen, Katinka Barysch. Russia, China And The Geopolitics Of Energy In Central Asia. Centre for European Reform, 2011. P.70 -
8. Китай и центральноазиатские страны: вместе открыть новую страницу в истории дружбы, сотрудничества и развития -
9. Чешков М. Постсоветская Центральная Азия в трех измерениях: традиционализация, периферизация, глобализация // Центральная Азия и Кавказ, 1998 №13 -
10. Эсенов М. Формирование внешнеполитического курса Туркменистана (по­литологический анализ). М., 1994 //
11. Особенности геополитического пространства Центральной Азии -
12. Акежан КАЖЕГЕЛЬДИН. Глобальная дуга безопасности. Как Россия и Каспий могут сделать мир стабильным -
13. Богатуров А.Д. Американизация Центральной Азии? // Восток. – 2003. –№3. – С.94
14. На саммите ОБСЕ принята Астанинская декларация -
15. Принята итоговая декларация Астанинского саммита ОБСЕ -
16. Astana Commemorative Declaration “Towards A Security Community”. OSCE Summit Meeting Astana, 3 December 2012/ p.1. -
17. «Астанинская декларация ОБСЕ» связала евро-атлантическую и евро-азиатскую системы безопасности -
18.Türk dış politikasının analizi. Deyerleyen Doç.Dr.Faruk Sönmezoğlu. İstanbul, Der Yayınları, 1994. –s.520.
19. Эссен Усубалиев. Политика Японии в Центральной Азии – геополитический аспект -

доцент Бакинского Государственного Университета
Бакинский Государственный Университет


Изменения, произошедшие на геополитический карте мира в результате распада СССР, возникновения независимых государств Казахстана, Киргизии, Узбекистана, Туркмении и Таджикистана в Центральной Азии привели к формированию новой геополитический ситуации в регионе.  Ранее, точнее с начала 30-х годов XVIII века – до 1917 года регион находился в сфере интересов России. В 1917 году после свержения монархии в России, пришедшие к власти большевики обманув доверие народов региона не дали им обещанное право на самоопределение, а наоборот совершили второй захват региона, на этот раз  со стороны советской России. В 1922 – 1991 годах государства региона находились в составе СССР. Распадом СССР в 1991 году регион был включен в сферу интересов мировых государств. Сегодня процессы, происходящие в центральноазиатском регионе могут вызвать изменения в геополитическом балансе сил на всем евразийском континенте. В свою очередь, внешнеполитическая активность ведущих мировых государств является одним из основных факторов, влияющих на процессы, происходящие в Центральной Азии. В рамках данной статьи прослеживаются интересы мировых государств в центральноазиатском регионе, также интересы государств региона и их внешнеполитическая деятельность, направленная на реализацию этих интересов.

Phd, assotieted professor of Baku State University
Baku State University


Changes, occurred in the geopolitical map of the world at the result of the collapse of the USSR, establishment of new independent states, such as Kazakhstan, Kyrgyzstan, Uzbekistan, Tajikistan and Turkmenistan in Central Asia caused to the formation of new geopolitical circumstances in the region. Earlier, exactly, in the beginning of 30s of 18th century-till the year of 1917 this region was in the context of interests of Russia. In 1917, after the decline of monarchy in Russia, Bolsheviks, who came to the reign deceived the belief of nations of this region and didn’t give them the promised rights about self-determination, conversely, they realized the second invasion of the region; in this time, by the Soviet Russia. In 1922-1991s the states of the region was under the subordination of the USSR. At the result of the collapse of the USSR in 1991 the region was included to the sphere of interests of world
states. Today, the processes, occurring in the Central Asian region are able to change the geopolitical balance of powers in the whole Eurasian continent. On the other side, the activity of leading world states in foreign affairs is one of the major factors, which inflict to the process, happening in Central Asia. There are examined the interests of world states in Central Asian region, as well as the interests of the states in this region and their foreign activity, directed to the realization of these interests in the frame of the article.

Rəyçilər: t.e.d.A.R.Göyüşov, t.e.d.M.B.Fətəliyev
            Bakı Dövlət Universitenin Türk xalqları tarixi kafedrasının 19 oktyabr 2012-ci il tarixli iclasının qərarı ilə (protokol №03) çapa məsləhət görülmüşdür.